بسم الله الرحمن الرحیم
شهید آیت الله سید حسن طباطبایی مشهور به "مدرّس" از عالمان وارسته و فقهای بصیر و شجاعی است که در تاریخ معاصر، اثرات فراوانی داشته است. مبارزه با استبداد و استکبار رضاخانی از بارزترین خصوصیات او و نام بلندش یادآور حضور و پیشروی روحانیت آگاه در سخت ترین شرایط سیاسی- اجتماعی ایران است.
شهید مدرّس که در فقه و اصول و حکمت و عرفان از بزرگان حوزه های علمیه نجف و اصفهان و تهران است، با اخلاصی مثال زدنی، ساده زیستی و مردمی بودن را بر خویش لازم دانسته و در دفاع از حقوق مردم مظلوم ایران زمین از هیچ کوششی دریغ نکرد.
مدرّس بزرگ نه از علم و تقوا غفلت ورزید و نه شجاعت مقابله مستقیم با پست ترین عناصر استعمار و استکبار را از دست داد و در عین حال از حال و روز مردم کوچه و بازار بی خبر نماند و برای استقلال ایران عزیز در سایه دین مبین اسلام فداکاری های فراوانی کرد.
60 سال جهاد علمی او همراه گشت با بصیرت و سیاستمداری موحدانه تا وجود مبارکش به شعله ای درخشان در تاریکی دوران ظلم و ستم تبدیل شود؛ نام پرآوازه اش لرزه بر اندام رضاشاه، بزرگ مزدور انگلیس می انداخت و کلامش روشنی بخش راه مبارزانی گشت که پس از او به مخالفت با طاغوت پهلوی برخاستند.
امام خمینی(ره) در وصف آن عالم مجاهد می فرماید: " ... در واقع شهید بزرگ ما مرحوم مدرس که القاب برای او کوتاه و کوچک است ، ستاره درخشانی بود بر تارک کشوری که از ظلم و جور رضاشاهی تاریک می نمود و تا کسی آن زمان را درک نکرده باشد ، ارزش این شخصیت عالیمقام را نمی تواند درک کند . ملت ما مرهون خدمات و فداکاری های اوست و اینک که با سربلندی از بین ما رفته ، بر ماست که ابعاد روحی و بینش سیاسی – اعتقادی او را هر چه بهتر بشناسیم و بشناسانیم..."
رهبر معظم انقلاب حضرت آیت الله خامنه ای نیز شخصیت شهید مدرس را اینگونه توصیف می کنند: " "مدرس به عنوان یک روحانی که از چشمه فیاض دین رهایی بخش و انسان ساز سیراب بود ، در انجام تکلیف الهی و شرعی خویش – که مبارزه با ظلم و فساد و اختناق را سر لوحه احکام خویش دارد – تنها بودن را بهانه سکوت قرار نداد و چه بسا که در بسیاری از جریانات سیاسی کشور تنها یک فریاد بود که پرده خفقان حاکمه را می درید و آن فریاد خروش دشمن شکن مدرس بود ... مدرس به حق افتخار جامعه روحانیت – به خصوص در قرن حاضر – و نمونه ای از مقاومت جامعه روحانیت در همه زمان هاست ... پرچم مبارزه ای که شهید مدرس برافراشت ، هیچگاه بر زمین نیفتاد ؛ مبارزه بی امان مدرس علیه هر آنچه غیر خدایی است ، هنوز در جامعه ما ادامه دارد"
حضرت آیت الله خامنه ای(مدظله العالی) در سال 67 نیز در مراسم افتتاح آرامگاه شهید مدرس (ره) چنین می فرمایند :
"حدود سی سال پیش کسی نمی دانست مدرس که بود ؟ برای چه در شهر غربت به دست مزدوران شهید شد ؟ ولی امروز نورافشانی خورشید انقلاب در این جهان ، چهره مدرس ها را روشن کرد . استعمار می دانست تا وقتی اسلام در بین ملت وجود دارد کاری نمی تواند بکند و سید حسن مدرس کسی بود که هوشیارانه از اسلام دفاع می کرد و زمانی که او دربدر شهرها و دهات خراسان بود کسی فکر نمی کرد که روزی به عنوان امامزاده ای برای عاشقان خدا در بیاید"
10 آذر سالروز شهادت مظلومانه این فقیه وارسته و این مجاهد بصیر و شجاع است؛ به پاس بزرگداشت آن مبارز خستگی ناپذیر و برای آشنایی بیشتر با شخصیت ممتاز و کم نظیر شهید مدرس، فرازهایی از زندگی با برکتش را مرور می کنیم:
تولد
شهید آیت الله سیدحسن مدرس در سال 1249 شمسی (1287قمری) در روستای سرابه اردستان از توابع استان اصفهان متولد شد. خاندان شریفش از سادات طباطبایی زواره بودند و نسبش پس از سی و یک پشت به حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام میرسد. پدرش مرحوم سید اسماعیل طباطبائی در دهکده ییلاقی «سرابه» به تبلیغات دینی و انجام امور شرعی مردم مشغول بود و مادرش سیده خدیجه طباطبائی نیز از زنان پاکدامن و با ایمان بود.
تحصیل
سید حسن در شش سالگی به همراه پدرش به قمشه(شهرضا) رفت و از آن پس نزد پدر بزرگش میر عبدالباقی درس خواند و پس از درگذشت وی در چهارده سالگی برای ادامه تحصیلات به اصفهان رفت و به مدت 13 سال در حوزه علمیه این شهر محضر بیش از سی استاد را درک کرد. او فقه و اصول را در محضر آیات عظام سیدمحمدباقر درچهای، شیخ مرتضی ریزی و آخوند ملامحمدکاشی فراگرفت و فلسفه و حکمت و عرفان را از عالم شهیر مرحوم جهانگیرخان قشقایی آموخت. وی در حالی که درش اصول مرحوم ریزی را در 10 هزار سطر تقریر کرده و به درجه اجتهاد نائل آمده بود.
سید عبدالکریم از دوستان دوره طلبگی شهید مدرس، نقل می کند: وقتى ما با سید حسن مدرس در مدرسه جده کوچک درس مىخواندیم، چند وقتى حقوق طلبگى ما نرسید و همگى بى پول شدیم، یک روز دیدم آقاى مدرس یک پول داد به یک طلبه و گفت: برو نان بگیر! طلبه دیگر رسید، یک پول هم به او داد و گفت: برو نان بگیر! آن وقتها قیمت یک قرص نان یک پول بود. من گفتم: شما و ما شهریه مان یکى است و همه از یک جا پول مىگیریم حالا چطور شده که ما پول نداریم و شما دارید؟! مدرس خندید و گفت: مگر مرد هم بى پول مىشود؟! پرسیدم: آخر از کجا و چطورى؟ گفت: شب بیا حجره ما بمان تا نشانت بدهم. آن شب رفتم و در حجره ایشان ماندم. صبح طلوع فجر بیدارم کرد پا شدیم و نماز خواندیم آنگاه در گنجهاى را باز کرد و یک سطل بیرون کشیدو یک کلاه نمدى گذاشت سرش و گفت: برویم. آن موقع در اصفهان مرسوم بود که صبح زود آب حوضها را خالى مىکردند و با پا آب مىکشیدند و دوباره حوضها را پر مىکردند ما راه افتادیم توى کوچهها و داد زدیم: آب حوض می کشیم ! آب حوضی ! خانهاى صدایمان کردند. من حوض را خالى و پاک کردم و مدرس آب کشید و پر کرد. دو تا حوض خالى و پر کردیم و نفرى سه پول گیرمان آمد آن وقت مدرس رو به من کرد و گفت: دیدى؟ این هم پول، هم مىتوانى خودت نان بخرى و هم به دو طلبه دیگر هم کمک کنى!
شهید مدرس در سال 1276 شمسی رهسپار نجف اشرف شد و از جلسه درس آیات عظام سید محمد فشارکی و شریعت اصفهانی، میرزای شیرازی، آخوند خراسانی و سید محمدکاظم یزدی بهره های فراوانی برد و با سید ابوالحسن اصفهانی، سید محمد صادق طباطبائی و شیخ عبدالکریم حائری، سید هبة الدین شهرستانی، سید مصطفی کاشانی و حاج سید علی کازرونی هم دوره و هم درس بود.
تدریس
سی و چند ساله بود که در سال 1318 قمری راهی اصفهان گردید و در این شهر اقامت نمود. وی صبحها در مدرسه جدة کوچک (مدرسه شهید مدرس) درس فقه و اصول و عصرها در مدرسه جدة بزرگ درس منطق و شرح منظومه میگفت و در روزهای پنجشنبه طلاب را با چشمههای زلال حکمت نهجالبلاغه آشنا مینمود. تسلط وی به هنگام تدریس در حدّی بود که از این زمان به «مدرس» مشهور گشت.
آثار قلمى آیت الله مدرس:
تعلیقه بر کفایه الاصول آخوند خراسانى
رسائل الفقهیه
رساله اى در ترتب (در علم اصول فقه )
رساله اى در شرط متاءخر (در اصول )
رساله اى در عقود و ایقاعات
رساله اى در لزوم و عدم لزوم قبض در موقوفه
کتاب حجیه الظن (در اصول )
شرح رسائل شیخ مرتضى انصارى
حاشیه بر کتاب النکاح مرحوم آیه الله شیخ محمد رضا نجفى مسجدشاهى
دوره تقریرات اصول میرزاى شیرازى
رساله اى در شرط امام و ماءموم
کتابى در باب استصحاب (در علم اصول )
کتاب احوال الظن فى اصول الدین
شرح روان بر نهج البلاغه
اصول تشکیلات عدلیه با (همکارى دیگران )
شاگردان
آیت الله مرعشی نجفی، آیت الله سید رضا بهاء الدینی، آیه الله حاج میرزاابوالحسن شعرانى ، آیه الله سیدمرتضى پسندیده (برادر بزرگتر امام خمینی)، شیخ محمدعلى لواسانى از جمله شاگردان شهید آیت الله مدرس هستند.
ورود به سیاست
وی همراه با تدریس در ضمن برقراری رابطه عمیق و گسترده با مردم، با عوامل ظلم و اجحاف به مردم به مقابله برخاست و همواره با اعمال و رفتار حاکمان زورگو مخالفت می کرد.
همزمان با انقلاب مشروطه که تأثیرات خود را در اصفهان نشان می داد، ظل السلطان حاکم مستبد اصفهان و فرزند ناصر الدین شاه بر کنار شده بود و اقبال الدوله همزمان با استبداد صغیر توسط محمد علی شاه جهت سرکوبی نیروی آزادیخواهان منسوب شده بود . آیت ا... مدرس در مقابل با همکاری حاج نور ا... مسجد شاهی و گروهی دیگر ، انجمن ولایتی اصفهان را که آیت ا... مدرس نایب رئیس آن بود، تشکیل دادند. با تلاشهای آنان وحمایت مردم ، سواران بختیاری به سرکردگی صمصام السلطنه ، اقبال الدوله را برداشتند و حکومت اصفهان به صمصام السلطنه واگذار شد که او نیز در حقیقت از نو رسیدگانی بود با کیسه ای دهان گشاد که بابت مبارزاتش با مستنبدین از مردم اصفهان غرامت می خواست و آیت ا... مدرس با اونیز به مبارزه برخاست و در جایی گفت « این دزد در مسند مشروطه عمل به استبداد می کند » مخالفت آیت ا... مدرس با صمصام السلطنه باعث می شود که سواران بختیاری وی را توقیف و به خارج شهر ( تخت فولاد ) برند ، ولی در اینجا مردم به صحنه می آیند . اصفهان یکپارچه غوغا می شود بازارها تعطیل می شود و مردم مانند سیل به راه می افتند تا صمصام السلطنه مجبور شود مدرس را با احترام از تبعید یک شبه به شهر بازگرداند . اینجاست که برای اولین بار مخالفان به شجاعت و درایت مدرس پی می برند و در می یابند که به آسانی نمی توان این مجتهد شجاع و مبارز را از میدان بدر کرد . از این رو تصمیم به ترور ایشان می گیرند که این اقدام نافرجام ماند و ضاربین توسط طلاب و بازاریان دستگیر شدند ولی آیت ا... مدرس چون می دانست این دو جوان آلت دست افراد چپاولگر هستند و با تنبیه این دو باز مقصرین اصلی آزاد و راحت می گردند آنهارا بخشید .
ورود به مجلس شورای ملی
در دوره دوم مجلس شورای ملی بنا بر اصل دوم متمم قانون اساسی ایران پیش بینی شده بود که قوانین مصوب مجلس شورای ملی زیر نظر 5 تن از علما و مجتهدان طراز اول باشد و تصمیم گرفته شد علمای ایران و نجف از بین خود 20 نفر برگزیده و مجلس از میان آنها 5 نفر را به عنوان طراز اول برگزیند که آیت ا... مدرس از جمله منتخبین بود و بر همین در سال 1289شمسی جهت شرکت در جلسات مجلس از اصفهان به تهران آمد .
شهید مدرس یکسال پس از حضور در جلسات مجلس شورای ملی روز شنبه 19 محرم 1329ه ق در دویستمین جلسه مجلس دوم، با گفتن این جمله که: "عاقل تا بصیرت پیدا نکند نباید سخن بگوید" به ایراد نخستین سخنرانی خود در صحن علنی مجلس شورای ملی پرداخت.
از حوادث مهم این دوره ، اولتیماتوم ننگین دولت روس در سال 1329ه ق بود که خواهان اخراج مورگان شوستر مستشار مالی ایران بودند. محمد خیابانی و آیت ا... مدرس با این حرکت به مخالفت پرداختند . این اعتراض با حمایت مردم و سایر روحانیون همراه شد ولی با تهدید دولت روس مجلس نتوانست پاسخ دهد و منحل شد .
در دوره سوم آیت الله مدرس علاوه بر اینکه سمت یکی از مجتهدان طراز اول را عهده دار بود اهالی تهران به پاس شجاعت کم نظیری که وی در ایام فترت بین دوره دوم و سوم مجلس از خود بروز داد وی را به عنوان نماینده تهران انتخاب و به مجلس فرستادند .
دوره سوم مصادف با جنگ جهانی اول شد . مستوفی الممالک رسماً بی طرفی ایران را اعلام کرد ولی روس و انگلیس بی طرفی ایران را نادیده گرفتند و تهران مورد تهدید قشون روس قرار گرفت . در مجلس و دولت جلسات مشاوره متعدد تشکیل و تصمیم به مهاجرت گرفته شد. ابتدا در قم کمیته دفاع ملی تشکیل شد و شهید مدرس به اتفاق چند نفر دیگر در راس امور قرار گرفتند .
ولی از قوای روس شکست خوردند و به طرف غرب حرکت کردند و در کرمانشاه دولت موقت به ریاست نظام السلطنه مافی تشکیل شد که آیت الله مدرس وزیر اوقاف و عدلیه کابینه بود . مدرس همراه عده ای از رجال نامی عازم قلمرو عثمانی گردید . وی در استامبول جهت حل مشکلات مالی خود در مدرسه ایرانیان به تدریس مشغول می شود . در شعبان 1336قمری – 1296شمسی پس از 2 سال ، سفر مهاجرت پایان یافت و مهاجرین به ایران برگشتند و در ایام فترت بین مجلس سوم و چهارم به تدریس در مدرسه سپهسالار(شهید مطهری) مشغول شد و تولیت مدرسه علمیه سپهسالار را بر عهده گرفت و با سامان دادن به امور تحصیلی طلاب، برنامه ریزی نوینی برای بالا بردن سطح علمی شاگردانش انجام داد. وی همچنین امور موقوفات مدرسه سپهسالار را نظم بخشید و شخصا بر امور موقوفات نظارت می کرد تا جایی که عصرهاى پنجشنبه حتی در گرماى شدید تابستان به روستاهاى اطراف ورامین رفته و خود قنات هاى روستاهاى این منطقه – که از موقوفات مدرسه سپهسالار بود- را مورد بازدید قرار مى داد و گاه به داخل چاه ها مى رفت و در تعمیر آنها همکارى مى کرد و از اینکه با چرخ از چاه گل بکشد هیچ ابایى نداشت .
در این زمان طرح تفسیر جامع برای قرآن مجید را سر و سامان داد اما از امور سیاسی نیز غافل نبود و با دولت صمصام السلطنه که قادر به اداره کشور نبود به مخالفت برخاست . با سقوط کابینه او وثوق الدوله رئیس الوزراء شد.
در سال 1299 شمسی و با انتشار متن قرار داد استعماری 1919 که وثوق الدوله با انگلیس منعقد ساخته بود، شهید مدرس وارد میدان مبارزه سنگین و خطرناکی شد و ملت ایران را به صحنه فعالیتهای سیاسی کشاند تا بالاخره موفق شد قرار داد مذکور را لغو کند.
آیت ا... مدرس در بخشی از سخنان خود در مورد قرار داد 1919 می گوید :این قرارداد بیگانه را در دو چیز ما شرکت می داد : «در پول ما و در قوه نظامی ما . هرکس که دقت میکرد منظور حقیقی عاقدان آن را دمی فهمید ... روح این قرارداد استقلال مالی و نظامی ما را ازبین می برد » .
انگلستان که موفق نشده بود قرار داد 1919 را در ایران اجرا کند نقشه کودتایی را طراحی کرد و در سوم اسفند 1299 نیروهای قزاق تحت فرمان رضا خان میر پنج و به ظاهر زیر نظرو رهبری سیاسی سید ضیاء الدین طباطبایی وارد تهران شدند و پایتخت را اشغال کردند و مدرس و بعضی از رجال سیاسی توقیف و به قزوین تبعید شد، حکومت سید ضیاء معروف به کابینه سیاه 90 روز بیشتر دوام نیافت و مدرس و رجال سیاسی از زندان آزاد شدند و به تهران برگشتند.
با تشکیل مجلس چهارم، آیت الله مدرس (ره) به نمایندگی از مردم تهران، نایب رئیس اول و رهبر اکثریت مجلس شد و در این دوره به مخالفت و مبارزه با نفوذ رضاخان که به وزارت جنگ رسیده بود،پرداخت.
در مجلس پنجم با تمام مشکلاتی که رضا خان (در این زمان به مقام رئیس الوزرایی رسیده بود) برای انتخاب مدرس و برخی نمایندگان دیگر به عمل آورد مدرس از طرف مردم تهران نماینده شد و از بدو امر به مخالفت با اعتبار نامه های نمایندگانی که با دخالت رضاخان به مجلس راه یافته بودند برخاست.
در این دوره بود که توسط رضاخان طرح تغییر رژیم از مشروطه به جمهوری مطرح شد زیرا انگلیس تلاش داشت با براندازی مشروطه ایران و روی کار آوردن حکومتی وابسته به خود به اهداف مورد نظرش دست یابد ولی آیت ا... مدرس با جمهوری قلابی به مبارزه برخاست و در بخشی از سخنان خود فرمود: « من با جمهوری واقعی مخالف نیستم و حکومت صدر اسلام هم تقریبا و بلکه حقیقتا جمهوری بوده است ولی این جمهوری که می خواهند به ما تحمیل کنند بنا بر اراده ملت نیست ، بلکه انگلیسیها میخواهند به ما تحمیل کنند و حکومتی صد درصد دست نشانده و تحت اراده خودشان در ایران مستقر سازند و...» در جریان مبارزات جمهوری خواهی در مجلس به تحریک تدین از طرفداران رضاخان ، دکتر حسین بهرامی سیلی محکمی بر صورت مدرس نواخت و انتشار این خبر مردم تهران را به خاطر اهانت به پیشوای مذهبی و مجتهد آگاه و نماینده آنها به خشم آورد. و با مبارزات آیت ا... مدرس و فشار ملت جمهوری خواهی با شکست مواجه شد . در هفتم مرداد 1303 به دلایل زیر رضاخان را استیضاح کرد:
1) سوء سیاست نسبت به داخله و خارجه
2) قیام و اقدام بر ضد قانون اساسی و حکومت مشروطه و توهین به مجلس
3) تحویل ندادن اموال مقصرین و ... به خزانه دولت و وزارت جنگ .
ولی رضاخان با تمام قوا حتی با ضرب و جرح نمایندگان طرفدار مدرس از عملی شدن استیضاح جلوگیری کرد. استعمار انگلستان جهت حفظ سلطه خود و کنترل ایران سیاست تمرکز خود را با سیاست تمرکز قدرت را با خشونت هرچه تمام تر پیش گرفت و بر اساس این سیاست طرح تغییر سلطنت و واگذاری حکومت به رضاخان طرح انقراض قاجار در جلسه علنی مجلس در روز 7 ابان 1304 مطرح شد و در 9 آبان تصویب شد و فریاد آیت ا... مدرس که می گفت این اقدام خلاف قانون اساسی است ، به جایی نرسید و رضاخان به عنوان شاه برتخت نشست.
در انتخابات دوره ششم باز هم رضاخان نتوانست از انتخاب مدرس توسط مردم تهران جلوگیری کند و مدرس به مجلس ششم راه یافت که ننگین ترین حوادث آن طرح توطئه ترور آیت ا... مدرس به وسیله عمال رضاخان و اداره نظمیه او در 7 آبان1305 بود.
با شروع انتخابات دوره هفتم رضاخان در تلاش بود به هر طریق ممکن از ورود آیت ا... مدرس و همفکرانش به مجلس جلوگیری کنند لذا انتخابات فرمایشی برگزار شد و گستاخی و وقاحت را به حدی رساندند که حتی یک رای به نام مدرس خوانده نشد و با این ترفند از ورود او به مجلس جلوگیری شد .
تبعید
16 مهرماه 1307 پاسی از شب گذشته بود . مأموران نظمیه با فرماندهی « درگاهی » رئیس شهربانی به خانه مدرس ریختند و آن بزرگوار را دستگیر و در همان شب به دامغان برده و از آنجا او را به شهر خواف در خراسان تبعید کردند.
زندگی مدرس در خواف سخت و دشوار بود . در نامه ای که از خواف به طور پنهانی برای یکی از دوستان خود فرستاد ، نوشت :«حتی از نظر نان هم در مضیقه هستم و برای خفتن حتی لحافی هم ندارم» مدرس در اواخر اقامت خود در خواف به سختی ناتوان و ضعیف شده بود . بینایی یکی از چشمانش را از دست داده بود و پشتش خمیده و دردمند شده بود .
در مدت اقامت او در خواف رضاشاه دو بار سپهبد امان ا... جهانبانی را به دیدن او فرستاد و به او پیغام داد که اگر از سیاست دست بردارد و فقط به مسایل مذهبی بپردازد اورا آزاد خواهد کرد . رضاشاه پیشنهاد کرده بود که مدرس سرپرست آستان قدس و حرم امام رضا(ع) شود و یا به عراق برود و آنجا بقیه عمرش را به عبادت و تحصیل علم بپردازد . مدرس در هر 2 بار به سپهبد جهانبانی گفت :«به رضا خان بگویید :اگر من از تبعیدگاه خارج شوم باز همان حسن هستم و شما نیز همان رضا. من تا آخر عمر خود با شما مخالفت خواهم کرد»
شهادت
پس از 9 سال اسارت در خواف به دنبال اجرای نقشه ای شیطانی، به کاشمر انتقال یافت، دشمن گویا از این غریب تبعیدی و پیکر استخوانی بیش از پیش به وحشت افتاده بود . بدین منظور کمر به قتلش بست . اقتدار نظام (رسد بان اقتداری)رئیس شهربانی کاشمر از اجرای قتل مدرس خودداری می کند و می گوید :«من برای آسایش و امنیت مردم استخدام شده ام ، نه برای آدم کشی» وی چند روز بعد در همدان به شهادت می رسد و به جای او محمود مستوفیان به ریاست شهربانی کاشمر منصوب می شود .
ایادی رضاشاه پهلوی، ماه خدا و ایام روزه داری را برای کشتن این فرزند مظلوم پیامبر(ص) انتخاب کرده و در غروب 10 آذرماه 1316 مطابق با 27 رمضان 1357هـ ق با زبان روزه توسط 3 جنایتکار و خبیث به نامهاى جهانسوزى ، خلج و مستوفیان اول به وسیله سم و سپس با پیچیدن عمامه به دور گردنش به فیض عظمای شهادت نائل آمد.
پیکر مطهر این عالم نستوه و این فقیه مجاهد در شهر کاشمر به خاک سپرده شد و مدفنش که تا سال 1320 مخفی بود پس از سرنگونی رضاخان، توسط مردم شناسایی شد و امروز مرقد شریفش زیارتگاه مؤمنان و آزادگان است.
سلام بر روح بلندش و راه نورانی اش پر رهرو باد!
---------------------------------------------------------------------------------------------------
در نگارش این یادداشت از منابع زیر استفاده شده است:
مرکز اسناد انقلاب اسلامی
یادنامه شهید مدرس
مدرس، مجاهدی شکست ناپذیر
مدرس، قهرمان آزادی
و دیگر منابع اینترنتی