بسم الله الرحمن الرحیم
قیام جنگل به رهبری عالم پارسا و مجاهد بصیر، شهید میرزا کوچک خان، از حوادث مهم و تاثیر گذار دوره معاصر است که در راستای مشروطه مشروعه و استقلال ایران اسلامی تلاشهای فراوانی کرد اما به دلایل مختلفی این انقلاب نوپا و مبارک ناشناخته ماند.
گرچه خیانتهای متعدد سست عنصران نفوذی در کنار حیله کثیف روس ها، از مهمترین عوامل شکست این قیام عدالت گرایانه بود اما تاریخ و محل وقوع آن به علت همزمانی با اتفاقات بزرگتری در مرکزو حوادث عظیم جهانی، آن چنان مورد توجه و مداقه قرار نگرفت و زوایای مهم و تحسین برانگیز آن مغفول و ناشناخته ماند.
بی شک شناخت مختصات این قیام دینی-میهنی که اساسا با استکبار و ظلم، سر ستیز داشت و با وجود شکست، نتیاج درخشانی نیز برجای گذاشت؛ از ضرورتهای تاریخ نگاری و تحلیل وقایع دوران معاصر است و از آن گذشته، درخشش نور ایمان و برق غیرت بزرگ مردی از ایران زمین در برهه ای از سیاهی و تباهی، شیوه دیرین ایرانیان در دفاع از حق و راستی را به وضوح نشان می دهد.
در این نوشتار کوتاه پس از مقدمه ای درباره شخصیت میرزا کوچک، متن مرامنامه نهضت جنگل که بیانگر نگاه عدالت طلبانه میرزا و مملو دقایق حقوقی است، خواهد آمد و مهمترین مواردی که روشن گر نوع تفکر و حیات بزرگ مرد گیلان است، بر شمرده خواهد شد.
زندگینامه
شهید یونس استاد سرائی مشهور به میرزا کوچک خان، از هوادارن مشروطه و رهبر جنبش انقلابی جنگل، متولد سال 1257 شمسی در رشت است. او که از ابتدا به تحصیل علوم دینی در مدرسه های علمیه "حاجی حسن" و"جامع" رشت پرداخته بود برای تکمیل تحصیلات به حوزه علمیه "محمودیه "تهران آمد.
میرزا که طلبه ای جوان اما آگاه و میهن دوست بود در سال1286 شمسی برای نخستین بار در امور اجتماعی و سیاسی حضور پیدا کرد و با پیوستن به آزادی خواهان رشت که قصد فتح قزوین را داشتند، عملا به مشروطه خواهان پیوست و تا سال 1294 که رسما رهبری جنبشی اسلامی در گیلان را بر عهده گرفت از پشتیبانی مشروطیت دریغ نکرده و حتی چند بار مجروح شد. میرزا که به حسن اخلاق، جوانمردی و ساده زیستی، شهرت داشت، اقدامات خویش را بر اساس تکلیف شرعی و با هدف نجات ایران از استعمار و استبداد انجام می داد و در مقاطع مختلف زندگی جهادی خویش به آن تصریح می کرد.
میرزا کوچک خان جنگلی در 11 اذرماه 1300 شمسی و پس از خیانتهای فراوان یارانش و اتحاد شوم قوای نظامی انگلیس و رضاخان و کمونیستها و نیروهای روسی، در حالیکه در کوه های خلخال اسیر سرما شده بود به همراه تنها یار وفادارش گائوک آلمانی(هوشنگ) بدنش یخ زد.
کرم نام کرد (مکری) که از خلخال عازم گیلان بود به همراه برخی اهالی منطقه که مرید میرزا بودند پیکرهای یخ زده میرزا و یارش را یافته و به آبادی خود آوردند اما آنها به شهادت رسیده بودند.خبر شهادت میرزا همه جا پیچید محمدخان سالارشجاع برادر امیر مقتدر طالش که از بدخواهان میرزا بود از دفن اجساد جلوگیری کرد و بمنظور انتقامجوئی و کینه دیرینه که با جنگلیها داشت ، رضا اسکستانی را مامور ساخت تا سر از میرزا جدا کرده و تحویل خان دهد. امیر مقتدر نیز سر میرزا را به ماسال و سپس به رشت برد و تسلیم فرماندهان نظامی کرد.
سر این سردار رشید را مدتها در مجاورت سربازخانه رشت در معرض تماشای مردم قرار دادند. سپس خالو قربان معروف که از یاران سابق میرزا بود و خودش را به سردار سپه فروخته و درجه سرهنگی گرفته بود، سر میرزا را به تهران و تسلیم سردارسپه نمود.سر میرزا به دستور سردارسپه در گورستان حسن آباد دفن شد . بعد یکی از یاران قدیمی میرزا بنام کاس آقا حسام سر میرزا را محرمانه از گورکن تحویل و به رشت برده و در محلّی موسوم به سلیمان داراب بخاک سپرد. در شهریور 1320 و استعفای رضاشاه، آزادیخواهان گیلان جسد میرزا را از طالش به رشت انتقال داده و در جوار سر دفن کردند.
نکات مهمی درباره میرزا کوچک و نهضت جنگل
گرچه با مطالعه تاریخ انقلاب جنگل، نفوذ پیدا و پنهان کمونیستها در نهضت جنگل و با هدف مصادره آن به وضوح نمایان است اما سیاستمداری میرزا، در هنگامه ای که تفاهم را بر رویارویی مستقیم با نفوذی های حق به جانب، ترجیح داد، شبهه وابستگی او را در برخی اذهان ایجاد کرد؛ اما با دقت در اسناد به جای مانده از آن انقلاب مردمی ، مبانی اندیشه اسلامی و استقلال طلبانه و عدالت گسترانه ی میراز کوچک خان از اقدامات سیاسی او برای حفظ نهضت نوپایش، به سادگی قابل تفکیک و شناسایی است.
گرچه انقلاب میرزا کمتر از 7 سال و در سخت ترین شرایط ایران شکل گرفت اما شکست و نابودی آن، جز با همدستی روسیه، انگلیس و رضاخان محقق نگردید و نقش کمونیستهای نفوذی در نهضت جنگل نه تنها یک ضلع از این مثلث شوم را هویدا می سازد بلکه ریشه بدفهمی درباره شخصیت میرزا را نیز به وضوح عیان می کند.
پیش از ذکر مرامنامه نهضت جنگل، لازم است به موارد به ظاهر ساده و کوچک زیر که از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است توجه شود:
1-اساس پیدایش نهضت جنگل به رهبری میرزا کوچک خان از "هیئت اتحاد اسلام" که عموما روحانی بودند، ریشه گرفت که میرزا رهبر آن جمع نیز بود و این از جایگاه علمی و ایمانی او در بین اسلام خواهان جهادی گیلان خبر می دهد.(1)
2-همراهی میرزا با نهضت مشروطیت برای مقابله با استبداد، بیانگر بصیرت دینی و سیاسی اوست چه اینکه در موارد متعددی وقتی از بی مبالاتی و لاقیدی برخی مجاهدان مشروطه با خبر شد، به رشت بازگشت و صریحا اعلام کرد: با کسانی که حقوق مردم و شرعیات را رعایت نمی کنند همراهی نخواهد کرد.
3-پس از استقبال مردمی از قیام جنگل و گسترش ان در گیلان و دیگر استان ها، و در حالیکه نهضت جنگل ملی شده بود و اهداف ملی را دنبال می کرد، میرزا نه به عنوان یک فرد معمولی و یا یک انقلابی دون پایه، بلکه به عنوان رهبر این نهضت و پس از آن به عنوان رئیس دولت موقت ایران، تصمیماتی را اتخاذ کرد که از مهمترین آنها رابطه حسنه با دولت روسیه بود لذا باید توجه داشت:
اولا: او به عنوان رئیس دولت ایران چنین تصمیمی گرفت
ثانیا: نفوذ روس ها خصوصا از طریق خائنین به نهضت جنگل که تحت لوای عدالت، فعال بودند، انکار ناشدنی بود
ثالثا: میرزا بر اساس روحیه اسلامی و جوانمردانه اش، جنگ طلب نبود و سعی می کرد از گسترش خونریزی و کشتار جلوگیری کند و مصالحه او با روس ها، همانطور که خود نگاشته است، به این علت بود. (2)
رابعا: رویارویی نهضت نوپای جنگل که شدیدا از منافقین و نفوذی ها ضربه می خورد، با سه جبهه انگلیس، روس و رضاخان، غیر ممکن بود.
4-نیمی از عمر کوتاه و 43 ساله میرزا کوچک خان، به کسب علوم دینی گذشت و نه تنها اندیشه او دینی و اسلامی بود بلکه اساسا به علم و آموزش بهای زیادی می داد و گستردگی نفوذ او خصوصا در میان قشر تحصیل کرده و فرهیختگان گیلان، نشان از همین ویژگی بارز او دارد. چه اینکه در مقاطعی، ریشه بدبختی و وابستگی ایران در آن دوره را بی سوادی و رویگردانی از علم روز دانسته و به ترویج دانش نوین تاکید کرده بود.
با این مقدمه کوتاه، در می یابیم تلاش میرزا و نهضت دینی و میهنی او مطابق آنچه در اهداف و مرامنامه شان نیز منتشر ساختند، بدست آوردن استقلال ایران و کوتاه کردن دست استعمار گران و مقابله با استبداد داخلی بود و بر همین اساس مکررا بر رعایت حقوق و حدود، عدم ظلم، مذاکره و دوری از جنگ و حتی رسمیت یافتن تعالیم اسلامی و اجرای آنها تاکید می کرد.
مرامنامه نهضت جنگل
متن کامل مرامنامه نهضت جنگل از این قرار است:
«آسایش عمومی و نجات طبقات زحمتکش (زارع، کاسب، کارگر) ممکن نیست مگر به تحصیل آزادی حقیقی و تساوی افراد انسانی، بدون فرق نژاد و مذهب. در اصول زندگانی و حاکمیت اکثریت به واسطه منتخبین ملت، پیشرفت این مقاصد را فرقه اجتماعیون به مورد ذیل تعقیب مینمایند:
ماده اول:
1ـ حکومت عامه و قواء عالیه در دست نمایندگان ملت جمع خواهد شد
2ـ قواء مجریه در مقابل منتخبین مسئول بوده و تعیین آنها از مختصات نمایندگان متناوب ملت میباشد.
3ـ کلیه افراد بدون فرق نژاد و مذهب از حقوق مدنیه بهطورتساوی بهرهمند خواهند بود.
4ـ آزادی تامه افراد انسان در استفاده کامل از قواء طبیعی خود.
5 ـ الغاء کلیه شئون و امتیازات.
ماده دوم ـ حقوق مدنیه
6 ـ مصونیت شخص و مسکن از هر نوع تعرض و حریت اقامت و مسافرت.
7ـ آزادی فکر، عقیده، اجتماعات، مطبوعات، کار، کلام، تحصیل.
8 ـ هر یک از افراد ملت که به سن شصتسالگی برسد، از طرف حکومت حقوق تقاعد خواهد گرفت و در مقابل آن ترویج ادبیات و اصلاح اخلاق جماعت را عهدهدار خواهد بود.
9ـ تساوی زن و مرد در حقوق مدنی و اجتماعی.
ماده سوم ـ انتخابات:
10ـ انتخابات باید عمومی و متناسب و مساوی و مستقیم باشد.
11ـ هریک از افراد هجده ساله حق انتخابکردن و بیستوچهارساله حق انتخابکردن و انتخاب شدن را دارا هستند.
ماده چهارم ـ اقتصاد:
12ـ منافع ثروت از قبیل خالصجات، رودخانهها، مراتع، جنگلها، دریاها، معادن، طرق و شوارع و کارخانجات جزء علاقه عمومی است.
13ـ مالکیت اراضی با ملاحظه تامین معیشت عمومی تا حدی تصدیق میشود که حاصل آن عاید تولیدکننده شود.
14ـ ممنوع بودن انحصار و احتکار ارزاق و سرمایه.
15ـ تبدیل مالیاتهای غیرمستقیم به مستقیم تدریجا.
ماده پنجم ـ معارف، روحانیت، اوقاف:
16ـ تعلیمات ابتدایی برای کلیه اطفال مجانی و اجباری است.
17ـ تحصیلات متوسط و عالیه برای اطفالی که استعداد داشته باشند، مجانی و حتمی است. تبصره: محصلین در انتخاب هر فنی از فنون آزادند.
18ـ دیانت، چون از عواطف قلبیه است، باید مصون از تعرض باشد.
19ـ ضبط و اداره کل اوقاف در دست عامه و تخصیص عواید آنها به مصارف عمومی و امور خیریه و صحیحه و تاسیس کتابخانههای عمومی.
ماده ششم ـ قضاوت:
20ـ قضاوت باید سریع، ساده و مجانی باشد.
21ـ تبدیل تنبیهات به اصول تحذیری.
22ـ حبس مقصرین به اعمال شاقه به مدرسه و دارالتربیه اخلاقی تبدیل شود.
ماده هفتم ـ دفاع:
23ـ ورزش و مشق نظامی برای مدارس ابتدایی و متوسط اجباری است.
24ـ برای تحصیل فنون نظام، مدارس عالیه تاسیس خواهد شد.
25ـ در مقابل تهاجمات ضداصول اجتماعی و تجاوزات کشور ثانی، دفاع از وظایف عمومی و اجباری است.
ماده هشتم ـ کار:
26ـ ممنوعبودن کار و مزدوری برای اطفالی که سنشان به چهاردهسال نرسیده.
27ـ برانداختن اصول بیکاری و مفتخواری به وسیله ایجاد موسسات و تشکیلاتی که تولید کار و شغل مینماید.
28ـ ایجاد و تکثیر کارخانجات با رعایت حفظالصحه کارگران.
29ـ تحدید ساعات کار در شبانهروز منتها به هشت ساعت ـ استراحت عمومی و اجباری در هفته یک روز.
ماده نهم ـ حفظ الصحه:
30ـ تاسیس دارالعجزه و مریضخانههای عمومی و مجانی.
31ـ رعایت نظافت و حفظالصحه در مجامع و منازل و مطبخها و کارخانجات و غیره.
32ـ انتشار قوانین صحیح در بین عامه.
33ـ جلوگیری از امراض مسریه و مسکرات (3)
---------------------------------------------------------------
1-هم زمان با اوج گیری نهضت مشروطه در تهران، شماری از آزادی خواهان رشت کانونی به نام «مجلس اتّحاد» تشکیل دادند و افرادی به عنوان فدایی گرد آوردند. میرزا کوچک خان که در آن دوران یک طلبه بود و افکار آزادی خواهانه داشت به مجلس اتحاد پیوست. در سال 1289 شمسی، در نبرد با نیروی طرفدار محمد علی شاه در ترکمن صحرا شرکت داشت و در این نبرد زخمی و چندی در بادکوبه در یک بیمارستان بستری گردید. در سال 1294 شمسی، به جای «مجلس اتّحاد» «هیأت اتّحاد اسلام» از یک گروه هفده نفری در رشت تشکیل گردید. بیشتر افراد این گروه روحانی بودند میرزا کوچک خان عضو مؤثّر آن بود. این هیأت هدف خود را خدمت به اسلام و ایران اعلام کرد و به زودی میرزا کوچک خان رهبری هیأت را بر عهده گرفت. پس از اشغال نواحی شمالی ایران از سوی روسیه ی تزاری، هیأت اتّحاد اسلام به مبارزه با ارتش تزار پرداخت و یک گروه مسلح به عنوان فدایی تشکیل داد و روستای کسما را در ناحیه ی فومن مرکز کار خود قرار داد و در آن جا سازمان اداری و نظامی به وجود آورد. هیأت اتّحاد اسلام، پس از چندی به کمیته ی اتّحاد اسلام تبدیل شد و اعضای آن به 27 نفر افزایش یافت و رهبری کمیته را میرزا به عهده گرفت و تا پایان سال 1296 شمسی، بخش وسیعی از گیلان و قسمتی از مازندران، طارم، آستارا، طالش، کجور و تنکابن زیر نفوذ کمیته درآمد. این کمیته «نهضت جنگل» و «حزب جنگل» نیز نامیده شده است.
2- http://www.noormags.com/view/fa/articlepage/17920
3- در نگارش این مقاله از منابع زیر استفاده شده است:
مرکز اسناد انقلاب اسلامی
پایگاه تاریخ شناسی
کتاب سردار جنگل/ ابراهیم فخرائی
منابع پراکنده اینترنتی