بسم الله الرحمن الرحیم
دنیا که محل تلاش انسان ها برای جمع آوری توشه برای زندگی جاویدان و اخروی شان است، از سرزمینهای مختلف ، آب و هواهای متنوع و به تبع اینها نعمات گوناگون پر شده است؛ بر همین اساس و بنابر بهره برداری هر یک از مردم از این نعمات و سکونتشان در یکی از مناطق آب و هوایی، قومیت ها ، زبان ها و نژادهای متعدد و مختلفی بر روی زمین ایجاد گردیده است و با اینکه همه انسان و مخلوق و بنده خدا هستند امّا از نظر جسمی ، زبانی ، فرهنگی و دیگر مشخصات فردی و اجتماعی با هم متفاوت می باشند . با توجّه به این مسائل خداوند متعال برقراری عدالت و رعایت حقوق بین همه ی مخلوقات خصوصاً انسان ها ( با همه اختلافاتی که با هم دارند ) را از بزرگترین وظایف برای همه ی ما قرار داده و اساسا خلقت این چنینی را مایه امتحان و مقدمه صعود انسانی و اخلاقی بر شمرده است.(1)
بنابر تعالیم اسلامی برترین مردم ، نیرومندترین ، زیباترین ، خوش سخن ترین ، اصیل ترین آنها نیستند بلکه برترین انسان ها کسی است که حدود و حقوق را بهتر و بیشتر و کاملتر بجا بیاورد و با تقواتر باشد . اگر چه تقوا بیشتر از منظر عبادی آن شناسانده می شود اما نباید از نظر دور بماند که حفظ انسانیت به رعایت حد و مرزهایی است که در زندگی فردی و اجتماعی به صورت تکوینی یا تشریعی قرار داده شده است. و از انجا که بین قوانین حاکم بر عالم وجود (تکوین) و آنچه به عنوان قوانین آسمانی (تشریع) وارد شده، رابطه تنگاتنگ و معناداری وجود دارد، لذا با هدف پاسداشت مقام انسانی و بلکه پیشبرد اهداف والای انسانی و رفتن به سمت کمال، هم یکیاک حدود و حقوق مابین موجودات را شناخت و هم اینکه در شرایط مختلف به آنها توجه کرد.
آنچه گذشت شاید ساده ترین تعریف از مسیر زندگی و امتحان گرفتن از انسان در دنیا باشد و بی شک کسانی در این راه با موفقیت به پیش خواهند رفت که دچار غفلت نشوند. غفلت از حد و مرزهای موجود، که چیزی شبیه آزادی و اختیارمندی است، نه تنها شخصیت و جایگاه انسان را با خطر مواجه می سازد، بلکه با نادیده انگاشتن حقوق دیگر موجودات، خصوصا انسانها، ملاکهای جدیدی بر زندگی انسان سایه می افکند که فراتر از تحت الشعاع قرار دادن اخلاقیات و رفتارهای پسندیده، خود برتربینی، خودبینی و خود پرستی را موجّه جلوه می دهد.
تفاوت قومیتها و اختلاف های نژادی یکی از مهمترین و ارزشمندترین و قابل رعایت ترین حدود در زندگی انسان ها است که می تواند به عنوان سرمایه ای بزرگ و زاینده و پیش برنده، فرد و جامعه را به سمت قله های بلند انسانیت و اخلاق، یاری رساند و در مقابل اگر مورد بی توجهی، غفلت و یا لجاجت و دشمنی قرار گرفته و زیر پا نهاده شود، آثار زیانبار و ویرانگر فردی و جمعی آن، بسیار گسترده خواهد بود.
ایران اسلامی ما که مهد قومیت های مختلف است نیز همواره یکایک ما را در معرض این امتحان بزرگ قرار داده است. احترام به اقوام مختلف با زبان ها و مشخصات متفاوت، می تواند مهمترین پشتیبان ملیّت، فرهنگ و حضور آبرومندانه و بلکه اثرگذار و پیروزمندانه کشورمان در مناسبات منطقه ای و جهانی باشد و صد البته در صورت غفلت به خطرناکترین عامل در از هم پاشیدگی اجتماعی و دامن زدن به اختلافات طبیعی بدل شود.چه اینکه این روزها گذشته از غفلتهایی که در این زمینه از بسیاری افراد سر می زند و اقوام مختلف مورد تمسخر و ریشخند قرار می گیرند، دشمنان دین و مملکت نیز، از تفاوت قومیتها و اختلاف ویژگی های آنها بیشترین سوء استفاده را می کنند.
قرآم کریم، در ضمن محترم شمردن همه انسانها با هر قومیت و هر مشخصه فردی و اجتماعی، برتری را به ایمان حقیقی و اثرگذاری انسانی و اخلاقی داده و رعایت حد و مرزهای بین انسانی، بین قومی و بین نژادی را از مهمرتین گذرگاه های عبور مومنین به سمت اهداف عالی الهی قلمداد می کند.
در مقابل نیز، نادیده گرفتن این حدود و حقوق و بازیچه قرار دادن ویژگی های قومی و نژادی و خصلتهای طبیعی بومی و منطقه ای را از بدترین گناهان دانسته و مسخره کردن، دست انداختن و ریشخند و استهزای دیگران را نابخشودنی و زشت و زیانبار بر می شمرد.
بسیاری از روایات اسلامی نیز با پیروی از قرآن کریم، زوایای مختلف این بحث مهم را تبیین کرده اند.(2) اما گذشته از لزوم دقت نظر در این قبیل روایات، باید بدانیم روح کلی دین و مذهب ما نه تنها از تجسس در امور دیگران- چه امور ذاتی و مشخصات موروثی و چه امور اکتسابی و عادی و روزمره- نهی کرده است، بلکه مهمترین راه رعایت این حد و مرزهای بین انسانی، بین خانوادگی، بین جمعی، بین قومی و بین نژادی را، احترام به ویژگی های آنها و توجه به برتری ها و نیکی های آنها می داند.(3) چه اینکه از هر طایفه و قومیتی، می توان انسانهای پرشماری را نام برد که در حوزه ای خاص یا حرفه ای ممتاز، تلاش کرده و میراثی گران بهاء از خویش به یادگار گذاشته اند؛ همچنان که اقوام و افراد دیگر نیز در دیگر صحنه ها موفق بوده و همه این مجموعه در کنار هم، پیشرفت و تعالی اجتماعی و به تیع آن فردی را تضمین کرده اند.
پس همه ی ما باید توجّه کنیم حتی فراتر از دایره ملی و در مواجهه و رویارویی با اقوام مختلف که چهره هایشان، رنگ پوستشان، نوع سخن گفتن شان،شیوه زندگی کردن و دیگر ویژگی های فردی و اجتماعی شان با ما متفاوت است، فراموش نکنیم که اصل و مهم این است که ببینیم چه کسی بیشتر و بهتر حدود انسانی، اخلاقی و الهی را پاس می دارد و سعی می کند برای عموم انسانها مفید باشد. چه اینکه دین اسلام دینی جهانی و قرآن کریم و اولیای دین و مذهب ما نیز متعلق به همه انسانها هستند و این اختلافات ظاهری در گرایش به حق و انجام وظایف مهم انسانی، اثری نداشته و بلکه مایه آزمایش همه ماست.
در سبک زندگی اسلامی و قرآنی، ندیدن امتیازات دیگر اقوام و افراد و مسخره کردن ویژگی هایی که از روی جهل و غفلت، ضعف و عقب ماندگی تلقی می شوند، نه تنها به از هم گسیختگی اجتماعی، دامن زدن به اختلافات، از بین رفتن اخلاق و روح متعالی زندگی رو به کمال می انجامد بلکه انسان را با وجود ادعای ایمان به پرتگاه گمراهی و تباهی کشانده و نهایت کارش را به زشتی و بدی و شر می رساند.(4)
-------------------------------------------------------------------------
1-یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثى وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلیمٌ خَبیرٌ / اى مردم، ما شما را از مرد و زن آفریدیم و شما را به صورت تیره هاى گوناگون و قبیله هاى مختلف قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید; به یقین گرامى ترین شما نزد خدا با تقواترین شماست. خداست که به حقایق امور دانا و آگاه است. سوره حجرات 13
2- امام سجاد علیهالسلام : وَ الذُّنُوبُ الّتى تُنزِلُ النِّقَمَ عِصیانُ العارِفِ بِالبَغىِ وَ التَطاوُلُ عَلَى النّاسِ وَ الاِستِهزاءُ بِهِم وَ السُّخریَّةُ مِنهُم / گناهانى که باعث نزول عذاب مىشوند، عبارتاند از: ستم کردن شخص از روى آگاهى، تجاوز به حقوق مردم، و دست انداختن و مسخره کردن آنان.
معانى الاخبار ،ص270
3-رساله حقوق امام سجاد علیه السلام از بهترین منابع برای پیگیری این بحث مهم است.
4- یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا یَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسى أَنْ یَکُونُوا خَیْراً مِنْهُمْ وَ لا نِساءٌ مِنْ نِساءٍ عَسى أَنْ یَکُنَّ خَیْراً مِنْهُنَّ وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإیمانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ / اى اهل ایمان! نباید قومی، قوم دیگر را به مسخره گیرند، شاید آنان نزد خدا از اینان بهتر باشند، و نباید زنانى زنانِ دیگر را به مسخره گیرند، شاید آنان نزد خدا از اینان بهتر باشند، و عیوب یکدیگر را فاش نسازید و یکدیگر را با لقب ها و عنوان هاى بد یاد مکنید. یاد کردن مردم به بدى پس از ایمان آوردن آنان نارواست، و کسانى که از این گناهان توبه نکنند آنان ستمکارند. سوره حجرات 11