بسم الله الرحمن الرحیم
18 روز از شهادت امام علی (ع) گذشته بود که سپاهیان معاویه به قصد تسخیر کوفه وارد عراق شدند.(1) امام حسن مجتبی (ع) به عنوان خلیفه مسلمین دستور آمادگی لشکریان برای مقابله با تجاوز سپاه معاویه را صادر کرد اما وجود اختلافات فراوان در میان شیعیان که ریشه در سالهای پایینی امامت امیر المؤمنین و جنگهای مشهور با معاویه داشت، زمینه از هم پاشیدگی لشکر امام حسن (ع) را فراهم کرد. هرچند نفود عوامل معاویه در میان کوفیان و تطمیع گسترده سران قبایل و بزرگان و متنفذین از سوی او بر میزان موفقیتش در مواجه با لشکریان امام مجتبی (ع) نیز تأثیر بسزایی داشت.
تلاشهای امام حسن (ع) برای ایجاد همبستگی کوفیان در برابر تجاوز نظامی معاویه راه به جایی نبرد و تنهاترین سردار اسلام با گذشت 6 ماه از امامت بر مسلمین، ناچار به مصالحه با یکی از فاسدترین دشمنان راه حق شد.(2)
معاویة بن ابو سفیان که به بهانه قتل عثمان علم مخالفت با حکومت نوپای علوی را بر افراشته بود با شهادت امام علی (ع) ادعای خلافت بر مسلمین را مطرح کرد و با استفاده از نفوذ خود در میان اهل عراق خصوصا کوفه و بصره و سست عنصران و منحرفینی که دنیای پست را بر یاری امام خویش ترجیح می دادند، زمینه از بین رفتن اسلام حقیقی را تدارک می دید تا پس از آن با فریب مردم، روش پیشینیان خود در شرک ورزی و ستمکاری را ملاک عمل خویش قرار دهد.
امام حسن مجتبی (ع) در حالیکه از سست ایمانی بسیاری از فرماندهان و نزدیکان خویش تحت فشار بود، خود را در جایگاه خلیفه یی می دید که بزودی از متجاوزی طغیان گر شکست خورده و شکست حکومت تازه کار او به معنای شکست اسلام ناب علوی خواهد بود.(3) اسلامی که با روی کار آمدن امام علی علیه السلام، عدالت را شعار خویش قرار داده و مبارزه با بدعت ها و کجروی ها را تا اخرین روزها ادامه داده بود.
نرمش قهرمانانه و صلح نجات بخش امام حسن (ع) با معاویه، گرچه تلخ و جانسوز است اما ادامه راه حق، باقی ماندن و زنده ماندن ولی خدا و اسلام حقیقی و همچنین امکان تداوم تشیع علوی را فراهم ساخت و طغیانگری کافری بی ایمان که با تظاهر به اسلام و با شعار خونخواهی خلیفه مسلمین، در صدد از بین بردن حقیقت اسلام بود را به طرز ماهرانه یی مدیریت و کم اثر می کرد.
گرچه معاویه از همان ابتدا منکر پایبندی به صلحنامه شد اما وجود امام حسن (ع) و اهل بیت پیامبر(ص) که به واسطه تدبیر امام مجتبی(ع) از عزت و جایگاه ظاهری بین مسلمین نیز برخودار می گشتند، در کنار بیداری برخی از مسلمانان و شیعیانی که رفته رفته اختلاف فاحش سلطنت فاسد و ظالم معاویه با حکومت عدل علوی را می فهمیدند،نه تنها امکان برجا ماندن تشیع را ممکن می ساخت بلکه زمینه پرورش مؤمنان حقیقی و یاوران مخلص دین خدا را نیز فراهم می کرد و عملا بستر قیام حسینی(ع) با صلح عزتمندانه امام حسن (ع) آماده می گشت.
با اینکه شرح و تحلیل شرایط پیچیده دوران 6 ماهه حکومت امام مجتبی (ع) محتاج تحقیقات و مجال فراوان است اما به مناسبت سالروز انعقاد صلح بین امام حسن (ع) و معاویة بن ابی سفیان که خود نقطه عطفی در تاریخ تشیّع و برجاماندن راه حق است، مفاد این صلح نامه را از نظر می گذرانیم:
بسم الله الرحمن الرحیم؛
حسن بن علی بن ابیطالب (ع) با معاویة بن ابی سفیان بر طبق شرایط زیر صلح میکند:
1- معاویه باید در میان مردم، بر طبق کتاب خدا و سنت رسول خدا - صلی الله علیه وآله - و روش خلفای شایسته عمل کند.
2- معاویه نباید جانشینی برای پس از خود معرفی کند.
3- مردم در هر جا که باشند، (چه در شام و چه در عراق و چه در حجاز و یمن،) باید از شر معاویه در امان باشند و او نباید آسیبی به آنان برساند.
4- اصحاب علی بن ابیطالب - علیه السلام- و شیعیان او نباید از طرف معاویه آسیب و اذیتی ببینند و باید جان و مال و زنان و اولاد آنان در امان باشد.
5- معاویه نباید نسبت به حسن بن علی و برادرش حسین و سایر اهل بیت و خویشان رسول خدا - صلی الله علیه و آله - مکر و حیلهای بیندیشد و نباید پنهانی یا آشکارا ضرری متوجه آنان سازد و آنان در هر جای زمین باشند، نباید از معاویه بترسند.
6- نسبت به امیرالمؤمنین (ع) نباید لعن شود و نیز نباید در قنوت نماز به آن حضرت و اصحابش ناسزا گفته شود.(4)
معاویه چند روز پس از امضای صلح نامه در مقر سپاهیان امام حسن (ع) در کوفه حاضر شد و در سخنانی، پایبندی خود به مفاد صلحنامه را منتفی و به صراحت هدف خود را رسیدن به حکومت اعلام کرد. چند ماه بعد امام حسن مجتبی (ع) به همراه خاندان رسالت به مدینه منوره نقل مکان کرده و از آن پس با دسیسه های دشمنی های فراوان معاویه روبرو گشت و نهایتا در 28 صفر سال 50 قمری در اثر مسمومیت به شهادت رسید. عامل مسمویت جعده همسر ایشان بود که از سوی معاویه فریفته و تطمیع شده بود. پیکر مطهر امام مجتبی (ع) که بنا بر وصیتش برای تبرک به کنار مرقد شریف نبوی برده شده بود از سوی عوامل حکومتی مدینه و به دستور عایشه همسر پیامبر، تیرباران گشت و پس از آن در قبرستان بقیع به خاک سپرده شد.
سلام بر تنهاترین سردار غریب اسلام
پاورقی -----------------------------------------------------
1-معاویه 2 جاسوس به شهرهای کوفه و بصره فرستاد که از سوی سپاهیان امام مجتبی (ع) دستگیر و به فرمان آن حضرت اعدام شدند و این بهانه ی تهاجم نظامی لشکر شام به عراق شد.
2-بیشتر منابع تاریخی 25 یا 26 ربیع الاول سال 41 قمری را روز انعقاد صلح بین امام حسن (ع) و معاویه ذکر کرده اند. برخی از منابع نیز ماه جمادی الاولای سال 41 قمری را برای این واقعه بیان داشته اند.
3-مراجعه شود به کتاب تاریخ اسلام در آثار شهید مطهرى - جلد دوم بخش صلح امام حسن علیه السلام
4-مراجعه شود به فصول المهمه صفحه 48 و کشف الغمه صفحه 170 و بحارالانوار جلد10 صفحه 115