بسم الله الرحمن الرحیم
انسانهای بزرگ بیشتر می دانند و کمتر سخن می گویند و نادانی و نا آگاهی دیگران را نه با تکذیب و استهزاء، بلکه با منطق و بدون لجاجت و با قصد روشنگری، گوشزد میکنند؛ اما در مقابل انسان های کوچک که غرق در نادانی بوده اما خود را بی نیاز از دانش و آگاهی می دانند، دیگران را بی آنکه نادان و ناآگاه باشند، در تلاشی نافرجام و آزار دهنده به خود متوجه ساخته و در پی بزرگنمایی و مهم جلوه دادن ناداشته های خویش اند.
در زبان عربی هنگامیکه انسان با طرح مسائل علمی- بدون توجه به درستی یا نادرستی آن- به بحث با دیگران می پردازد از واژه "جدل" استفاده می شود؛ اما اگر کسی بدون پشتوانه علمی و صرفا برای رد و تکذیب دیگری به بحث و مجادله بپردازد و اصطلاحا به "بگو مگو" مشغول شود، این رفتار زشت و آزار دهنده را "مِراء" می گویند.
بر اساس این تعریف، "مِراء" زیر مجموعه جدل است و هرگاه جدل "احسن" و با رعایت شرایط دقیق علمی و اخلاقی نباشد، "مِراء" نامیده میشود.
در تعالیم اخلاقی اسلام، بطور گسترده ای به جَدَل و مراء پرداخته شده و در حالیکه مومنان را از ورود به این وادی بر حذر داشته است، آثار زیان بار فردی و اجتماعی آن را بر می شمرد و تا جایی پیش میرود که "مِراء" را کفر، عامل ایجاد نفاق و کشنده ترین درد برای انسان مؤمن قلمداد می کند.
قرآن کریم در حالیکه بطور مفصل به موضوع "جدال" و اقسام و آثار ان می پردازد، شدیدا از هر گونه جدال غیر احسن و تخریبی و آزار دهنده، نهی فرموده و "مِراء" و مجادله غیر علمی و کینه ورزانه را ماییه تباهی، شکست و جرئت یافتن دشمنان حق می داند.
برای درک بهتر این رذیله اخلاقی که بیش از 30 مرتبه در قرآن به آن اشاره شده و جز در موارد خاص -آن هم با شرایط دقیق علمی و رفتاری- مورد نهی شدید قرار گرفته، می بایست از کلام معصومانه اولیای الهی کمک گرفت.
هرچند تعدد اخبار وارده در این زمینه، نیازمند بحثی مفصل و مجالی فراخ است اما به جهت اهمیت موضوع، به برخی از روایات منقول از معصومین (ع) در این خصوص اشاره می شود.
پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و سلم در چند حدیث، با نهی شدید از "مِراء" و مجادله تخریبی با دیگران، مهمترین اثر این رفتار زشت را به وجو.د آمدن نفاق در دل، برشمرده و می فرمایند: قالَ إیّاکمْ وَ الْمِراءَ وَ الْخُصُومَةَ فَاِنَّهُما یُمْرِضانِ الْقُلُوبَ عَلَی الأِخْوانِ وَ یُنْبِتُ عَلَیْها النِّفاقَ / از جدل و خصومت بپرهیزید زیرا این دو باعث دلمردگی و بیماری دل و عامل رشد نفاق اند. (1)
نبی مکرم در جایی دیگر کامل شدن دین را مشروط به ترک مجادله تخریبی کرده و صریحا می فرمایند: لا یَسْتَکمِلُ عَبْدٌ حَقِیقَةَ الْإیمانِ حَتّی یَدَعَ الْمِراءَ و إنْ کانَ مُحِقّاً / ایمان کسی کامل نمی گردد مگر آنکه مراء و جدل را ترک کند، گرچه حق با او باشد. (2)
حضرت رسول اکرم(ص) در مواجه با تعدادی از مسلمانان که درحال بحث بی نتیجه و تخریبی با یکدیگر بودند، برافروخته گشته و در بیانی عتاب آلود، مجادله کنندگان را از ادامه این رفتار زشت شدیدا نهی می فرمایند. شاید برای پی بردن به آثار مخرب مجادله تخریبی و منفی، خواندن همین یک حدیث شریف کافی باشد: وَ رُوِیَ عَنْ أَبِی اَلدَّرْدَاءِ وَ أَبِی أُمَامَةَ وَ وَاثِلَةَ وَ أَنَسٍ قَالُوا خَرَجَ عَلَیْنَا رَسُولُ اَللَّهِ ص یَوْماً وَ نَحْنُ نَتَمَارَى فِی شَیْءٍ مِنْ أَمْرِ اَلدِّینِ فَغَضِبَ غَضَباً شَدِیداً لَمْ یَغْضَبْ مِثْلَهُ ثُمَّ قَالَ إِنَّمَا هَلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ بِهَذَا ذَرُوا اَلْمِرَاءَ فَإِنَّ اَلْمُؤْمِنَ لاَ یُمَارِی ذَرُوا اَلْمِرَاءَ فَإِنَّ اَلْمُمَارِیَ قَدْ تَمَّتْ خَسَارَتُهُ ذَرُوا اَلْمِرَاءَ فَإِنَّ اَلْمُمَارِیَ لاَ أَشْفَعُ لَهُ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ ذَرُوا اَلْمِرَاءَ فَأَنَا زَعِیمٌ بِثَلاَثَةِ أَبْیَاتٍ فِی اَلْجَنَّةِ فِی رِیَاضِهَا ١ وَ أَوْسَطِهَا وَ أَعْلاَهَا لِمَنْ تَرَکَ اَلْمِرَاءَ وَ هُوَ صَادِقٌ ذَرُوا اَلْمِرَاءَ فَإِنَّ أَوَّلَ مَا نَهَانِی عَنْهُ رَبِّی بَعْدَ عِبَادَةِ اَلْأَوْثَانِ اَلْمِرَاءُ / از ابو درداء، ابو امامه، واثله و انس بن مالک نقل شده که گفتند: روزی ما پیرامون یکی از مسائل دینی مشغول مراء و جدل بودیم، پیامبر اکرم وارد شدند و با دیدن این حالت در میان ما آنچنان غضبناک شدند که سابقه نداشت و فرمودند: مردم قبل از شما بر اثر مراء به هلاکت رسیدند و افزود: مِراء و جدل را کنار بگذارید، زیرا اهل مراء زیانکارند، جدل را کنار بگذارید زیرا اهل جدل را در قیامت شفاعت نخواهند کرد، جدل را کنار بگذارید، زیرا من مسئول خانه هائی در بالا و آغاز و وسط بهشت هستم و کسی که مراء را ترک گوید گر چه حق با او باشد اسکان خواهم داد، مراء را کنار بگذارید، زیرا این عمل پس از نهی از بت پرستی اولین چیزی است که خداوند مرا از آن نهی کرده است. (3)
امام صادق علیه السلام نیز در سخنی موجز و عمیق، "مِراء" را دردکشنده ای می دانند که بدتر از آن چیزی وجود ندارد: الْمِراءُ داءٌ رَدِیٌّ وَ لَیْسَ لِلْإنْسانِ خَصْلَةٌ شَرٌّ مِنْهُ وَ هُوَ خُلُقُ إبْلِیسَ وَ نَسَبَتُه/ مراء بیماری کشنده ای است و برای آدمی خصلتی بدتر از آن نیست و آن از اخلاق شیطان و منتسبین به او است.(4)
اما "مِراء" و جدال غیر احسن، گذشته از آثار زیان بار شخصی و خسارتهای معنوی فردی، از جهت اجتماعی نیز عواقب بد و ویرانگری دارد.
یکی از بدترین آثار این رفتار ناشایست، از هم گسستگی پیمانها و روابط است. بی شک وقتی بحثهای علمی و منطقی و سازنده، جای خود را به بگو مگو و مجادله های بی هدف و تخریبی و بازدارنده بدهد، اعتماد طرفین نسبت به یکدیگر شدیدا کاسته میشود و ارزش و آبروی پیشین در نزد طرفین، خدشه دار می گردد و چندی نخواهد گذشت که بغض و کینه بر جای محبت و دوستی نشسته و پیوندهای می گسلد.
امام هادی علیه السلام این اثر شوم "مِراء" و مجادله تخریبی را اینگونه توصیف می فرمایند: المراء یفسد الصّداقة القدیمة، و یحلّل العقدة الوثیقة، و أقلّ ما فیه أن تکون فیه المغالبة، و المغالبة اسّ أسباب القطیعة / بگو مگو، دوستى طولانى را از بین مىبَرد و رابطه محکم را به جدایى مىکشاند وکمترین اثر بگو مگو این است که هر کدام از دو طرف، مىخواهد بر دیگرى پیروز شود وهمین در پى پیروزى بودن، مهمترین عامل قطع رابطه است. (5)
در این میان امام علی بن موسی الرضا علیه السلام در کلامی کوتاه، پرده از واقعیتی تلخ و هولناک برداشته و با اهل مجادله و مراء، اتمام حجت می کند. از نظر امام رضا (ع) بگو مگو و مجادله تخریبی مطابق بیان قرآن کریم "کفر" قلمداد می شود. چه اینکه بسیاری از آیات قرآن که به این موضوع پرداخته، بیانگر موضعگیری مجادله آمیز و تخریبی و تکذیبی کفار در مقابل خدا و انبیای الهی است و گویی مهمترین ابزار تقابل و مخاصمه با حق و اهل حق "جدال" و "مِراء" است و "کفر" دانستن آن بجا و دقیق است.(6)
بحث پیرامون "مِراء" در این مختصر نمی گنجد و برای فهم دقیق و کامل آن، مراجعه به آیات و روایات وارده و کتب علمای اخلاق، ضروری است. لذا با اشاره فهرست وار به مهمترین آثار "مِراء" عواقب زیان بار این اخلاق و رفتار نکوهیده و زشت، گوشزد می شود:
1-"مِراء" و بگو مگوهای بیحاصل که جنبه تخریب و تکذیب طرف مقابل را دارد، از بین برنده نور ایمان در قلب است.
2-این قبیل بحث و مجادله، ریشه نفاق و دورویی را در قلب انسان می رویاند.
3-"مِراء" دوستی ها را از بین برده و دشمنان را در خصومت، جری تر می کند.
4-مجادله تخریبی و بگو مگوهای آزاردهنده، از صفات شیطان است.
5- "مِراء" از مهمترین عوامل محرومیت از کامل شدن ایمان فرد است.
6- بهشت بر اهل مجادله تکذیبی و تخریبی و بگو مگوهای بیحاصل، حرام گشته است.
7- مجادله بی علم و منطق و با هدف ضربه زدن به طرف مقابل نشانه جهل، ناآگاهی و خودخواهی ویرانگری است که بیشترین حق الناس را بوجود می آورد.
در پایان باید توجه داشت ریشه این اخلاق و رفتار زشت در خودبینی و خودپسندی مفرط است و بی توجهی به دیگران و جایگاه و حقوق مسلم و طبیعی افراد جامعه، انسان را به ورطه تکذیب و تخطئه بی جهت دیگران می کشاند و این مجادله های تخریبی تا از هم گستتن روابط اجتماعی و شکستن عهد و پیمانها ادامه خواهد یافت.
بر این اساس راه نجات از این اخلاق و رفتار ناپسند، ارزش نهادن به داشته های دیگران در کنار ارزشمند دانستن داشته های خویش است. افزون بر اینکه کسی از این رذیله مصون خواهد بود که حتی با داشتن توان علمی و منطقی و با توجه به اینکه حق هم با اوست(7) بدون درک شرایط موجود، شناخت دقیق روابط اجتماعی، برخورداری از سعه صدر و از همه مهمتر لزوم شرعی و قانونی و اخلاقی، از ورود به بحث با کسی که اظهار علم و فضل می کند، شدیدا بپرهیزد. بی شک انسانهای تربیت شده، آگاه و برخوردار از علم و دانش، رعایت اخلاقیات حسنه و تنظیم روایط درست با دیگران را برای خود ضروری می دانند و این بزرگ منشی و عدم خودبینی، مهمترین نگهدارنده ها از سقوط در وادی زیانبار و گمراه کننده "مِراء" خواهد بود. ان شاءالله
_____________________
1-بحار الأنوار ج 73 ص 399
2- بحار الأنوار ج 2 ص 137
3- بحار الأنوار ج 2 ص 138
4- مصباح الشریعة ص ٣٢ و ینابیع الحکمه ص 359
5- بحار الانوار ج ٧٨ ص ٣6٩
6- عَن الامام الرضا – علیه السّلام – قالَ: الْمِراءُ فِی کتابِ اللهِ کفْرٌ / وسائل الشیعه ج 18 ص 150
7- الکافی ج ٢ ص ٢٢٧ ح ٢