تالیفات

بسم الله الرحمن الرحیم

یکی از سنتهای حسنه و زیبا در ایران اسلامی، تجلیل و احترام به سادات یعنی فرزندان رسول الله صلی الله علیه و آله است که در روز شریف عید غدیرخم رسمیت بیشتری داشته و بسیاری از مردم به منازل سادات رفته و از این طریق احترام خاص خود به نوادگان پیامبر اسلام را با شادمانی ابراز می دارند.
هرچند اصل این رفتار شایسته و احترام گذاشتن به وابستگان نَسَبی نبی مکرم اسلام(ص) بر اساس سفارش های متعدد پیامبر و اهل البیت(ع) به نظام روابط اجتماعی شیعیان، خصوصا ایرانیان وارد شده است اما برای بزرگداشت سادات در روز عید غدیر، می توان دلایلی را بر شمرد.

برای رعایت اختصار در بحث و رسیدن به نتیجه مطلوب، لازم است به این موارد به عنوان مبانی چنین سنتهای حسنه ای توجه کنیم:
1-در اسلام ناب، اساس دین ولایت است (1) و هر اطاعت و عبادتی با تایید و قبول ولی الله است که رضایت خدا را در پی خواهد داشت و اساسا ولایت ریشه و عمق و روح دین و دینداری در اسلام است.(2)
2-خلافت و مدیریت کلان جامعه اسلامی یکی از شئونات امام است و مبنای آن عملیاتی کردن تعالیم اسلامی است که در طول 23 سال و از طریق قرآن کریم و از لسان پیامبر اسلام(ص) به مردم عرضه گشت. بر این اساس امامان معصوم(ع) جانشینان پیامبر و اوصیای او و رهبران جامعه اسلامی پس از نبی مکرم اسلام هستند.
3-پیامبر اسلام(ص) از آغازین روزهای بعثت خویش، به بحث مهم جانشینی خود مبادرت ورزید و در مقاطع مهمی صراحتا امام علی علیه السلام را وصی خود معرفی فرمود و نهایتا بنابر امر الهی و مطابق آیات قرآن کریم، در 18 ذیحجه سال 10 قمری یعنی 70 روز پیش از رحلت شان در بازگشت از حجة الوداع، امیر المؤمنین علی علیه السلام را به عنوان ولی مسلمین و جانشین خویش منصوب کردند و پس از آن همه مسلمین را مأمور به بیعت کردن با علی(ع) کرده و همگان را به شادی و تبریک و پاسداشت این روز بزرگ دعوت فرمودند.(3)
4-بنابر اتفاقاتی که از ساعات اولیه رحلت نبی مکرم اسلام(ص) در مدینه به وقوع پیوست، عده ای از متنفذین جامعه اسلامی، بی توجه به انتصاب الهی امام علی(ع) به عنوان جانشین پیامبر، خود با تشکیل جلسه ای مبادرت به انتخاب خلیفه کردند و این روند اشتباه تا 25 سال ادامه یافت و ابوبکر و عمر و عثمان به عنوان خلفای اسلامی بر امور جامعه تسلط یافتند. با توجه به این غصب آشکار که در فضایی رعب آلود صورت پذیرفت، اقلیتی که جرأت دفاع از حق را داشتند، علی رغم مقاومتهای اولیه، تا زمان به خلافت رسیدن امام علی علیه السلام در سال 35 قمری، نتوانستند در عرصه جامعه اسلامی جایگاه رسمی و در خور شأنی داشته باشند و در آن 25 سال و پس از شهادت امام علی(ع) برای ابراز مودّت و محبت و تجدید بیعت با اوصیای پیامبر از شیوه های غیر رسمی و غیر علنی استفاده می کردند.
5-خفقان بنی امیه و بنی عباس در ده های ابتدایی اسلام که همزمان با حیات یازده امام معصوم بود، از یکسو و روی آوردن ائمه به ترویج فکری و فرهنگی اسلام ناب از سوی دیگر، باعث شد ولایت پذیران حقیقی برای تجدید عهد با ولی الله و جانشین رسول خدا -که همگی از حق مسلم خویش محروم گشته بودند- به شرکت در نشستهای علمی و جلسات پرسش و پاسخ و دید و بازدیدهای گاه و بیگاه رو بیاورند.
6-اهتمام امامان معصوم(ع) به بزرگداشت ایام و لیالی خاصی که در قرآن و سنت پیامبر، به آنها تصریح شده بود، شیعیان و ولایتمداران حقیقی را از یک تقویم دینی بهره مند ساخت و در طول ده ها سالی که جریان فکری تشیّع رفته رفته رسمیت یافته و توانست گفتمان ناب و الهی خویش را در بین مسلمانان مطرح کند، روزها و شبهای خاصی برای شادی و غم یا بزرگداشت و عبادت یا شکر و اطاعت و دیگر امور دینی- اجتماعی، اختصاص و شهرت یافت.(4)
7-نبی مکرم اسلام(ص) چه بر اساس آگاهی از آینده جامعه اسلامی، چه به جهت اهتمام بر گسترش نسل مبارک خویش و چه بنابر وعده ای که خداوند متعال در سوره مبارکه کوثر به او داده بود، همواره احترام به فرزندان خود را سفارش می کرد چه اینکه آیاتی از قرآن صراحتا اجر رسالت را احترام و دوستی و پیوستگی با اهل بیت پیامبر اعلام می کند(5) و نبی مکرم نیز همه فرزندان و منتسبین نسبی خویش را مشمول این آیات دانسته و همگان را به رعایت حقوق و ادای احترام به ذریّه ی خویش در هر زمان و شرایطی فرا خواندند.(6) پس از ایشان، ائمه اطهار(ع) نیز لزوم احترام به فرزندان رسول الله و ذریّه حضرت زهرا سلام الله علیها را توصیف و تجویز فرمودند.(7)
نتیجه
بنابر آنچه گذشت در می یابیم شیعیان و ولایتمداران حقیقی علی رغم محدودیتهای گسترده ای که از سوی غاصبان حق اوصیای رسول الله برایشان اعمال شده بود اما بر اساس تقویم دینی که از اهل البیت (ع) به یادگار داشتند خود را ملزم به پاسداشت روزها و شبهای خاصی می دانستند که نسبتی با پیامبر و آل او دارد. مضاف بر این که مطابق تعالیم شیعی، همواره شادی و غم خویش را با امامان معصوم(ع) تنظیم و هماهنگ می کرده اند.(8)
این سنت حسنه شیعیان که بنابر برخی اسناد موجود(9)، ریشه در ایام حیات معصومین دارد در سالهای پس از غیبت امام مهدی عجل الله فرجه نیز ادامه یافت و با توجه به غیبت امام و عدم دسترسی عموم شیعیان به ایشان، فرستادگان خاص حضرت(10) و همچنین عالمان و پرهیزگارانی که به نوعی مورد تایید و توجه امام عصر(عج) بودند در اولویت احترام قرار داشتند و مردم عید و عزای دینی خویش را با اقتدا به این بزرگان برپا می داشتند. اما از سوی دیگر نوادگان رسول الله که بسیاری از آنها از علم و تقوا نیز بهره مند و از صالحان و بزرگان عصر خویش بوده اند، از معتمدترین افراد محسوب گشتند مضاف بر اینکه شیعیان با مراجعه به ایشان گذشته از انجام امور دینی، با طیب خاطر و صفای دل، محبت خود به خاندان پیامبر را نیز ابراز می داشتند. گویی از این طریق بر عهد خویش با اساس و روح دین که ولایت است، پای فشرده و اجر رسالت را که محبت و احترام به خاندان رسول الله است را از این طریق ادا می کردند.
روشن شد احترام به سادات و دیدار آنها بر اساس سفارشات پیامبر (ص) صورت می گیرد و ابزاری برای ادای احترام و محبت با واسطه، به جانشینان رسول الله است و چون اسلام از نظام اجتماعی دقیق و جامعی بهره مند است، حتی ابراز محبت و ادای احترام نیز در قالبهای خاصی صورت می گیرد که از جمله آنها بزرگداشت روزها و شبهای خاصی است که در تقویم شیعه وجود دارد.
در این بین مهمترین، بزرگترین و حقیقی ترین عید برای همه مسلمانان و حق طلبان و آزادگان، روز عید غدیر خم است (11) و بنابر آنچه گذشت این روز شریف برای انجام 3 امر مهمِ "ادای اجر رسالت"، "تجدید عهد با ولی الله" و "احترام به فرزندان رسول الله(ص)" بیشترین تناسب را دارد؛ لذا شیعیان ایران زمین بر اساس فرهنگ اسلامی و ایرانی خویش که مملو از خوبیها و شایستگی ها است، در ضمن استحکام روابط اجتماعی، بزرگترین وظیفه دینی خویش را از این طریق به انجام می رسانند چرا که بزرگداشت غدیر به عنوان روزی که امام علی علیه السلام به جانشینی پیامبر اسلام منصوب گشت تا راه هدایت باقی بماند و تعالیم الهی در جامعه اعمال شده و گسترش یابد، مؤثرترین کاریست که در هر زمانی برای پاسداشت حقیقت و حفط اسلام ناب می توان انجام داد و احترام به سادات خصوصا در این روز مبارک در همین راستا است.
____________________
1- عـَنْ أَبـِى جَعْفَرٍ ع قَالَ: " بُنِیَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسَةِ أَشْیَاءَ عَلَى الصَّلَاةِ وَ الزَّکـَاةِ وَ الْحـَجِّ وَ الصَّوْمِ وَ الْوَلَایـَةِ قـَالَ زُرَارَةُ فـَقـُلْتُ وَ أَیُّ شـَیْءٍ مـِنْ ذَلِکـَ أَفـْضـَلُ فـَقـَالَ الْوَلَایـَةُ أَفـْضَلُ لِأَنَّهَا مِفْتَاحُهُنَّ وَ الْوَالِی هُوَ الدَّلِیلُ عَلَیْهِنَّ/ امام باقر (ع ) فرمود: بناى اسلام روزى پنج چیز است ؟ نماز و زکاة و حج و روزه و ولایت .زراره گوید بحضرت عرضکردم : کدامیک از اینها برتر است ؟ فرمود: ولایت برتر است . زیـرا ولایـت کـلیـد آنـهـاسـت و شـخـص والى دلیل و راهنماى آنهاست" اصول کافى ج 3 ص30
2-قال الباقر علیه السلام: "کل من دان الله عز و جل بعباده یجهد فیها نفسه ولا امام له من الله فسعیه غیر مقبول / کسی با عبادتی به خداوند نزدیک شود ولی امامی از طرف خدا برای او نباشد، هر چند تلاش نموده باشد عملش پذیرفته نمی شود." وسائل الشیعه ج1 ص10
3- مراجعه شود به الغدیر، ج1، ص270الی 272 و خطبه غدیریه نبی مکرم اسلام (ص)
http://moshaf.org/files/other/document/Khotbe%20Ghadir-Payambar.pdf
4-کتابهای متعددی در این زمینه نگارش یافته که به اعمال عبادی اشاره دارند. کتاب شریف مفاتیح الجنان نوشته شیخ عباس قمی (ره) یکی از کتب معتبر و رایج و مشهور در این خصوص است که ایام و لیالی مهم دینی را مشخص کرده و در ضمن به اعمال مخصوص آنها پرداخته است.
5- "قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبى‏ / (ای پیامبر)بگو: من بر ابلاغ رسالتم ، هیچ مزدى از شما جز دوستى با خویشانم نمى خواهم" سوره مبارکه شوری آیه 23
6- قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: "من أکرم أولادی فقد أکرمنی، و من أهانهم فقد أهاننی /کسی که اولاد مرا اکرام و احترام کند، به من احترام کرده، و کسی که به آنها اهانت کند به من اهانت کرده است"
مستدرک الوسائل ج 12 ص 376
قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: "من رأی أولادی و لم یقم بین یدیه فقد جفانی، و من جفانی فهو منافق / هر کس یکی از اولاد مرا ببیند و از جای خود برنخیزد، هر آینه به من جفا کرده است، و هر کس به من جفا کند او منافق است" ینابیع الحکمة ج 3 ص 220
"قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: حقت شفاعتی لمن أعان ذریتی بیده و لسانه و ماله / حق کسی که ذریه ی مرا به دست و زبان و مالش یاری نمود، آن است که من او را شفاعت کنم" مستدرک الوسائل ج 12 ص 376
7- عَنْ أَبِی اَلْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَى اَلرِّضَا ع قَالَ: "اَلنَّظَرُ إِلَى ذُرِّیَّتِنَا عِبَادَةٌ فَقِیلَ لَهُ یَا اِبْنَ رَسُولِ اَللَّهِ اَلنَّظَرُ إِلَى اَلْأَئِمَّةِ مِنْکُمْ عِبَادَةٌ أَوِ اَلنَّظَرُ إِلَى جَمِیعِ ذُرِّیَّةِ اَلنَّبِیِّ ص قَالَ بَلِ اَلنَّظَرُ إِلَى جَمِیعِ ذُرِّیَّةِ اَلنَّبِیِّ ص عِبَادَةٌ مَا لَمْ یُفَارِقُوا مِنْهَاجَهُ وَ لَمْ یَتَلَوَّثُوا بِالْمَعَاصِی /  نگاه کردن به فرزندان ما عبادت است یکی پرسید:ای فرزند رسول خدا آیا نگاه کردن به امامان از(فرزندان) شما عبادت است یا نگاه به همه فرزندان پیامبر(ص) ؟ امام فرمود: بلکه نگاه به تمام فرزندان پیامبر عبادت است تا زمانی که از راه او جدا نشده و آلوده به گناه نشده باشند." عیون اخبار الرضا علیه السلام ج 2 ص 51
8- قال علی علیه السلام: "إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى اِطَّلَعَ إِلَى اَلْأَرْضِ فَاخْتَارَنَا وَ اِخْتَارَ لَنَا شِیعَةً یَنْصُرُونَنَا وَ یَفْرَحُونَ بِفَرَحِنَا وَ یَحْزَنُونَ لِحُزْنِنَا وَ یَبْذُلُونَ أَمْوَالَهُمْ وَ أَنْفُسَهُمْ فِینَا أُولَئِکَ مِنَّا وَ إِلَیْنَا  / خداوند بر زمین اشراف و عنایت و نگاه کرد پس ما را برگزید و براى ماپیروانى برگزید که ما را یارى مى‏کنند، با شادى ما شاد مى‏شوند، بر اندوه‏ما اندوهگین مى‏شوند و جانها و مالهایشان را در راه ما خرج مى‏کنند،پس آنان از ما و به سوى مایند و آنان در بهشت‏با ما خواهند بود." بحارالانوار ج 65 ص 18
9- الطوسی قال: أخبرنا جماعة عن أبی محمد هارون بن موسى التلعکبریّ قال: حدّثنا أبو الحسن علیّ بن أحمد الخراسانیّ الحاجب فی شهر رمضان سنة سبع و ثلثین و ثلاثمائة، قال: حدّثنا سعید بن هارون أبو عمر و المروزیّ و قد زاد على الثمانین قال: حدّثنا الفیّاض بن محمّد بن عمر الطوسی بطوس سنة تسع و خمسین و مأتین، و قد بلغ التسعین، أنه شهد أبا الحسن علی بن موسى الرضا علیه السّلام فی یوم الغدیر و بحضرته جماعة من خاصّته قد احتبسهم للإفطار و قد قدّم إلى منازلهم الطعام و البرّ و الصلات و الکسوة حتى الخواتیم و النّعال، و قد غیّر من أحوالهم و أحوال حاشیته و جدّدت لهم آلة غیر الآلة الّتی جرى الرّسم بابتذالها قبل یومه و هو یذکر فضل الیوم و قدیمه. فیاض بن محمدبن عمر طوسى در سال 259( در حالى که خودش 90 سال داشت.) گفته است که حضرت رضا(ع) را در روز غدیر ملاقات کردم، در حالى که در محضر او جمعى از یاران خاص وى بودند و امام(ع) آنان را براى افطار نگاه داشته بود و به خانه‏هاى آنان نیز طعام و خلعت و هدایا، حتى کفش و انگشتر فرستاده بود و وضع آنان و اطرافیان خود را دگرگون ساخته بود و پیوسته فضیلت و سابقه این روز بزرگ را یاد مى‏فرمود." مسندالرضا علیه السلام جلد 2 ص 21
10-سفرا یا نواب اربعه که از سال 260 تا329 قمری(غیبت صغری) واسطه امام مهدی (عج) و  شیعیان بودند عبارتند از:

1.ابو عمرو عثمان بن سعید عَمری
2. ابو جعفر محمد بن عثمان بن سعید
3. ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی
4. ابوالحسن علی بن محمد سمری
11- قال رسول الله صلّى اللّه علیه و آله "یوم غدیر خمّ أفضل أعیاد امّتى، و هو الیوم الّذى أمرنى الله تعالى ذکره بنصب أخى علىّ بن أبى طالب علما لامّتى یهتدون به من بعدى، و هو الیوم الّذى أکمل الله فیه الدّین، و أتمّ على امّتى فیه النّعمة و رضى لهم الإسلام دینا / روز غدیر خمّ با فضیلت‌ترین عیدهاى امّت من است، و آن روزى است که خداوند تعالى ذکره، مرا أمر کرد به نصب برادرم على بن أبی طالب را شاخص و پیشوا براى امّتم، تا به او پس از من هدایت یابند. و آن روزى است که خداوند در آن دین را کامل نمود، و نعمت را بر امّت من تمام کرد، و پسندید و راضى شد که إسلام دین آنها باشد" کتاب امام شناسی علامه طهرانی ج 9 ص 238

نوشتن دیدگاه