بسم الله الرحمن الرحیم
عبدالله بن سلام با جمعی دیگر از یهودیان، که تازه مسلمان شده اند، به نبی مکرم اسلام(ص) عرض می کنند: ای فرستاده خدا! حضرت موسى(ع) يوشع بن نون را جانشين خود قرار داد و همواره به وصایت او سفارش می کرد؛ آیا شما برای جانشینی خود کسی را تعیین نکرده اید؟ وصى شما و سرپرست ما پس از شما كيست ؟
پیش از آنکه پیامبر لب به پاسخ بگشایند، جبرئیل امین نازل شده و آیه ۵۵ سوره مبارکه مائده را قرائت کرد: "انما ولیکم الله و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلاة و یؤتون الزکوة و هم راکعون" تازه مسلمانان که از مفهوم آیه بی خبر بودند از پیامبر سوال کرده و جویای پاسخ شدند؛ پیامبر فرمود: برخیزید و با هم به مسجد برویم؛ به وروردی مسجد رسیدند که مردى فقير در حال خروج از مسجد بود، حضرت فرمود: اى مرد آيا كسى به تو چيزى هدیه داده است ؟ مرد فقیر گفت: در حالیکه انگشتری قیمتی که بدست داشت را نشان می داد، گفت: بله یا رسول الله، این را الان به من هدیه داده اند. حضرت پرسيد چه كسى این انگشتر را به تو بخشید؟ عرض كرد: آن مردى كه مشغول نماز است و به امام علی هلیه اسلام که در مسجد به نماز مشغول بود اشاره کرد؛ پیامبر پرسيد در چه حالى به تو این انگشتری را عطا کرد؟ عرض كرد در حال ركوع ، با شنیدن این پاسخ، پیامبر تكبير گفت و اهل مسجد نیز همگی تكبير گفتند؛ حضرت به جماعت و تازه مسلمانانی که خواستار معرفی وصی رسول الله شده بودند، رو كرده و فرمود: پس از من على ولى شماست، آنان نيز که از یافتن پاسخ خود آن هم از سوی خدا خشنود شده بودند فریاد برآوردند که: ما به خداوندى خداى تعالى و به نبوت تو یا رسول الله و ولايت و وصایت علی بن ابیطالب راضى و خشنود گشيم.در همین حال بودند که جبرئیل نازل گشته و این آیه را بر پیامبر قرائت کرد: "و من يتول الله و رسوله و الذين آمنوا فان حزب الله هم الغالبون"(1)
و این چنین در روز ۲۴ ذیحجه و مصادف با روز مباهله یکی دیگر از صحنه هایی که نبی مکرم اسلام(ص) در طول رسالت ۲۳ ساله خود، علی علیه السلام را به عنوان جانشین خود معرفی می کرد، رقم خورد.
هرچند روایات پیرامون این آیه و شأن نزول آن فراوان است اما اشاره به نکاتی در این خصوص اهمیت دارد:
۱-احادیث مرتبط با این آیه شریفه در منابع مختلف شیعه و سنی وارد شده و علی رغم اختلافاتی که در متن آنها وجود دارد همگی به نزول آن در خصوص علی علیه السلام اذعان دارند؛ هرچند برخی نیز در طول تاریخ سعی در ایجاد شبهاتی در این خصوص کرده اند که از سوی علمای شیعه و مفسران قرآن کریم پاسخ داده شده است.(2)
۲-روایات وارده در خصوص آیه ۵۵ سوره مبارکه مائده که به وصایت امام علی علیه السلام و ولایت او بر همه مومنان تصریح دارد، از معدود احادیثی است که از بزرگان صحابه پیامبر و در منابع مختلف ذکر گردیده است. مشهورترین راویان این حدیث شریف عبارتند از: ابن عباس، عمّار ياسر، جابربن عبداللّه انصاری، ابوذر غفاری، اَنسبن مالك، بلال حبشی و...
۳- مهمترین منابع روایی و تفسیری اهل سنت که از طرق مختلف احادیث مرتبط با وصایت و ولایت امیرالمؤمنین علی علیه السلام که در آیه ۵۵ سوره مبارکه مائده به آن اشاره شده را نق کرده اند عبارتند از: تفسیر طبری، تفسیر سیوطی، تفسیر الحبی، تفسیر مقاتل بن سلیمان، احکام القرآن رازی، اسباب النزول واحدی، تفسیر ابوالبرکات، صواعق محرقه ابن حجر عسقلانی، درّ المنثور و...(3)
۴-یکی از زیباترین روایات منابع شیعه در این خصوص توقیعی از ناحیه حضرت هادی علیه اسلام در پاسخ به مردم اهواز است که در بخشی از آن حضرت با اشاره به آیه شریفه ۵۵ سوره مائده در خصوص حجیت اخبار وارده از معصومین می فرماید: " راجع به اين كلمه از آيه هم كه فرمود ((الذين آمنوا)) باز بايد يا از كتاب خدا و يا از اجماع امت بدست آورد كه مراد از آن كيست ، و مى بينيم كه مجمع عليه بين علما و اهل حديث از همه فرق اسلام است كه مراد از ((الذين آمنوا)) تنها و تنها اميرالمؤ منين (عليه السلام ) است كه انگشتر خود را تصدق داد، در حالى كه در ركوع نماز بود، از اين رو خداوند پاس عملش را نگهداشته و اين آيه را فرستاد" (4)
هرچند این کلام شریف امام هادی علیه السلام برای ما حجت است اما نکته جالب استناد حضرت به قول عالمان غیر شیعه تا آن زمان است که همگی به ارتباط مستقیم این آیه شریفه با وصایت و ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام اذعان داشته اند و مشخص می گردد بهانه جویی ها و اشکالات عجیبی که برخی فرقه های اسلامی که انتصاب آیه ۵۵ سوره مائده به علی علیه السلام و وصایت و ولایت ایشان را مورد اشکال قرار داده اند، ریشه در صدر اسلام و بانیان مذاهب غیر شعی ندارد و ساخته پرداخته فرقه هایی است که در سده های بعد ساخته شده اند.
۵- شاعر حکیم مرحوم سید محمدحسین بهجت تبریزی متخلص و مشهور به "شهریار" در غزل معروف خود که در وصف امام علی علیه السلام سرود و به تایید آن ولی الله الاعظم نیز رسید،(۵) اشاره زیبا و دقیقی به این روز مبارک کرده و همگان را به ولایت و محبت حضرت امیر المؤمنین علیه السلام دعوت می کند. به جهت تبرّک و عیدانه این روز عزیز غزل ماندگار و آسمانی شهریار سخن در پی می آید:
علي اي هماي رحمت تو چه آيتي خدا را
که به ماسوا فکندي همه سايهي هما را
دل اگر خداشناسي همه در رخ علي بين
به علي شناختم به خدا قسم خدا را
به خدا که در دو عالم اثر از فنا نماند
چو علي گرفته باشد سر چشمهي بقا را
مگر اي سحاب رحمت تو بباري ارنه دوزخ
به شرار قهر سوزد همه جان ماسوا را
برو اي گداي مسکين در خانهي علي زن
که نگين پادشاهي دهد از کرم گدا را
بجز از علي که گويد به پسر که قاتل من
چو اسير تست اکنون به اسير کن مدارا
بجز از علي که آرد پسري ابوالعجائب
که علم کند به عالم شهداي کربلا را
چو به دوست عهد بندد ز ميان پاکبازان
چو علي که ميتواند که بسر برد وفا را
نه خدا توانمش خواند نه بشر توانمش گفت
متحيرم چه نامم شه ملک لافتي را
بدو چشم خون فشانم هله اي نسيم رحمت
که ز کوي او غباري به من آر توتيا را
به اميد آن که شايد برسد به خاک پايت
چه پيامها سپردم همه سوز دل صبا را
چو تويي قضاي گردان به دعاي مستمندان
که ز جان ما بگردان ره آفت قضا را
چه زنم چوناي هردم ز نواي شوق او دم
که لسان غيب خوشتر بنوازد اين نوا را
«همه شب در اين اميدم که نسيم صبحگاهي
به پيام آشنائي بنوازد و آشنا را»
ز نواي مرغ يا حق بشنو که در دل شب
غم دل به دوست گفتن چه خوشست شهريارا
-----------------------------------------------------------------------------------------------
۱-امالی صدوق ص ۱۲۴
2- تفسیر المیزان ج ۶ صفحات ۴ تا ۳۴
3-الغدیر ج ۲ ص ۹۲
4-تحف العقول ص ۴۵۹
۵- مرحوم آیت الله مرعشی نجفی از مراجع تقلید شیعه، بارها می فرمودند شبی توسلی پیدا کردم تا یکی از اولیای خدا را در خواب ببینم . آن شب در عالم خواب , دیدم که در زاویه مسجد کوفه نشسته ام و وجود مبارک مولا امیرالمومنین (علیه السلام) با جمعی حضور دارند .
حضرت فرمودند : شاعران اهل بیت را بیاورید . دیدم چند تن از شاعران عرب را آوردند . فرمودند : شاعران فارسی زبان را نیز بیاورید . آن گاه محتشم و جند تن از شاعران فارسی زبان آمدند . فرمودند : شهریار ما کجاست ؟ شهریار آمد . حضرت خطاب به شهریار فرمودند : شعرت را بخوان ! شهریار این شعر را خواند :علی ای همای رحمت تو چه آیتی خدارا...
آیت الله مرعشی نجفی فرمودند : وقتی شعر شهریار تمام شد از خواب بیدار شدم چون من شهریار را ندیده بودم , فردای آن روز پرسیدم که شهریار شاعر کیست ؟
گفتند : شاعری است که در تبریز زندگی می کند . گفتم از جانب من او را دعوت کنید که به قم نزد من بیاید .
چند روز بعد شهریار آمد . دیدم همان کسی است که من او را در خواب در حضور حضرت امیر (علیه السلام) دیده ام. از او پرسیدم : این شعر «علی ای همای رحمت» را کی ساخته ای ؟ شهریار با حالت تعجب از من سوال کرد که شما از کجا خبر دارید که من این شعر را ساخته ام ؟ چون من نه این شعر را به کسی داده ام و نه درباره آن با کسی صحبت کرده ام .
مرحوم آیت الله مرعشی نجفی به شهریار می فرمایند : چند شب قبل من خواب دیدم که در مسجد کوفه هستم و حضرت امیرالمومنین (علیه السلام) تشریف دارند . حضرت , شاعران اهل بیت را احضار فرمودند : ابتدا شاعران عرب آمدند . سپس فرمودند : شاعران فارسی زبان را بگویید بیایند . آنها نیز آمدند . بعد فرمودند شهریار ما کجاست ؟ شهریار را بیاورید ! و شما هم آمدید . آن گاه حضرت فرمودند : شهریار شعرت را بخوان ! و شما شعری که مطلع آن را به یاد دارم خواندید . شهریار فوق العاده منقلب می شود و می گوید : من فلان شب این شعر را ساخته ام و همان طور که قبلا عرض کردم . تا کنون کسی را در جریان سرودن این شعر قرار نداده ام .
آیت الله مرعشی نجفی فرمودند : وقتی شهریار تاریخ و ساعت سرودن شعر را گفت , معلوم شد مقارن ساعتی که شهریار آخرین مصرع شعر خود را تمام کرده , من آن خواب را دیده ام .
ایشان چندین بار به دنبال نقل این خواب فرمودند : یقینا در سرودن این غزل , به شهریار الهام شده که توانسته است چنین غزلی به این مضامین عالی بسراید . البته خودش هم از فرزندان فاطمه زهرا (سلام الله علیها) است و خوشا به حال شهریار که مورد توجه و عنایت جدش قرار گرفته است .